Zwyrodnienie stawu kolanowego – objawy, przyczyny i metody leczenia

Zwyrodnienie stawu kolanowego to jedna z najczęstszych przyczyn przewlekłego bólu i ograniczenia sprawności, dotykająca miliony osób na całym świecie. Nasze kolana, codziennie poddawane ogromnym obciążeniom, z czasem ulegają procesom degeneracyjnym, prowadzącym do niszczenia chrząstki stawowej. Zrozumienie, czym jest zwyrodnienie kolana, jakie są jego główne objawy i przyczyny oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia we wczesnej fazie choroby ma kluczowe znaczenie dla zahamowania jej postępu.

Co to jest zwyrodnienie stawu kolanowego?

Zwyrodnienie stawu kolanowego, inaczej nazywane chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego (gonartrozą), jest jednym z najczęściej diagnozowanych schorzeń układu ruchu. To przewlekła, postępująca choroba, która dotyka chrząstki stawowej, kości podchrzęstnej oraz tkanek okołostawowych. W jej przebiegu dochodzi do stopniowego niszczenia elastycznej i gładkiej chrząstki, która pełni funkcję amortyzatora i zapewnia płynny ruch w stawie.

Staw kolanowy, jako jeden z najbardziej obciążonych stawów w ciele, jest szczególnie narażony na procesy degeneracyjne. Gdy chrząstka ulega erozji, kości zaczynają się o siebie ocierać, co prowadzi do bólu, sztywności oraz ograniczenia ruchomości. Nieleczone lub zaniedbane zwyrodnienie kolana może znacząco obniżyć jakość życia, utrudniając codzienne funkcjonowanie – chodzenie, wchodzenie po schodach czy nawet wstawanie z krzesła.

Objawy zwyrodnienia kolana

Objawy zwyrodnienia kolana rozwijają się stopniowo i początkowo mogą być bagatelizowane. Jednak z czasem stają się coraz bardziej uciążliwe i intensywne. Świadomość typowych symptomów pozwala na szybką konsultację ze specjalistą i rozpoczęcie terapii.

Typowe sygnały, które powinny wzbudzić czujność, to:

• Ból kolana. Jest najczęstszym i najbardziej charakterystycznym objawem. Początkowo ból pojawia się tylko podczas aktywności (np. długiego chodzenia, biegania, wchodzenia po schodach) i ustępuje w spoczynku. W zaawansowanym stadium zwyrodnienia stawu kolanowego ból może być odczuwalny nawet w nocy i w czasie odpoczynku.
• Uczucie sztywności i trudności w „rozruszaniu” stawu po przebudzeniu lub dłuższym unieruchomieniu (np. po długim siedzeniu). Sztywność ta zazwyczaj ustępuje po kilkunastu minutach ruchu.
• Trzeszczenie i zgrzytanie (krepitacje) to charakterystyczne odgłosy i wrażenia akustyczne wydobywające się ze stawu podczas ruchu. Wynikają z ocierania się uszkodzonych powierzchni stawowych.
• Ograniczenie zakresu ruchu jako stopniowa utrata zdolności do pełnego zginania i prostowania nogi w kolanie. Pacjent może odczuwać problem z przysiadem.
• Okresowe pojawienie się opuchlizny wokół stawu, będące reakcją zapalną na uszkodzenie chrząstki i tworzenie się wysięku w stawie.
• Niestabilność i osłabienie mięśni, które Pacjenci często zgłaszają jako uczucie uciekania kolana. Z czasem dochodzi do zaniku (atrofii) mięśni uda, zwłaszcza mięśnia czworogłowego, co dodatkowo pogarsza stabilizację.
• Zniekształcenia stawu (np. wygięcia osi kończyny), które mogą pojawić się w zaawansowanych przypadkach. 

Rozpoznanie objawów zwyrodnienia kolana wymaga konsultacji z ortopedą lub fizjoterapeutą, który na podstawie wywiadu, badania fizykalnego i ewentualnych badań obrazowych (RTG, USG) dobierze odpowiednią terapię.

Przyczyny zwyrodnienia kolana

Przyczyny zwyrodnienia kolana są zazwyczaj wieloczynnikowe. Nie ma jednej, prostej przyczyny, a proces chorobowy jest wynikiem interakcji czynników mechanicznych, biologicznych i genetycznych. Do najważniejszych czynników ryzyka i przyczyn zwyrodnienia kolana zalicza się:

1. Wiek – wraz z upływem lat naturalna zdolność chrząstki do regeneracji maleje, a lata eksploatacji prowadzą do jej zużycia.
2. Otyłość i nadwaga powodują chroniczne przeciążenie stawu kolanowego. Każdy dodatkowy kilogram masy ciała zwiększa obciążenie stawu, co przyspiesza degenerację chrząstki.
3. Wcześniejsze urazy stawu takie jak zerwanie więzadeł, uszkodzenie łąkotek czy złamania śródstawowe, nawet po skutecznym leczeniu, znacząco zwiększają ryzyko rozwoju gonartrozy w przyszłości.
4. Wady anatomiczne i biomechaniczne: niewłaściwa oś kończyny (np. kolana szpotawe lub koślawe), dysplazja stawu, czy różnica w długości kończyn mogą prowadzić do nierównomiernego rozkładu obciążeń i przyspieszonego zużycia tylko jednej części stawu.
5. Przeciążenia związane z pracą lub sportem (np. w sportach wymagających skoków, biegania lub długotrwałego klęczenia) mogą przyczyniać się do mikrourazów chrząstki i szybszego jej niszczenia.
6. Czynniki genetyczne, a więc predyspozycje rodzinne do chorób stawów mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zwyrodnienia stawu kolanowego.
7. Inne choroby stawów, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), dna moczanowa czy cukrzyca, mogą wtórnie uszkadzać chrząstkę i prowadzić do gonartrozy.

Zidentyfikowanie i, w miarę możliwości, wyeliminowanie czynników ryzyka (np. otyłości) jest fundamentalnym elementem profilaktyki i planu terapeutycznego.

Metody leczenia zwyrodnienia kolana

Leczenie zwyrodnienia kolana jest procesem złożonym, który ma na celu przede wszystkim złagodzenie bólu, poprawę funkcji stawu, zwiększenie ruchomości i zahamowanie postępu choroby. W zależności od stopnia zaawansowania zwyrodnienia kolana, stosuje się metody zachowawcze lub operacyjne.

Leczenie nieoperacyjne zwyrodnienia stawu kolanowego

Leczenie zachowawcze (nieoperacyjne) jest podstawą terapii w łagodnych i umiarkowanych stadiach choroby. W farmakoterapii stosuje się doustnie lub miejscowo leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. 

Bardzo ważna jest również fizjoterapia i ćwiczenia wzmacniające mięśnie, które stabilizują staw i go odciążają. Terapia manualna, mobilizacje oraz zabiegi fizykalne (pole magnetyczne, laser, ultradźwięki) pomagają zmniejszyć ból i poprawić odżywienie chrząstki.

W wielu przypadkach zalecana jest zmiana stylu życia. Redukcja masy ciała zmniejsza obciążenie stawu. Warto również unikać przeciążeń, ograniczając sporty wysokoudarowe (bieganie, skakanie) na rzecz pływania, jazdy na rowerze czy nordic walking.

Niekiedy konieczne okazują się iniekcje kwasu hialuronowego, który wprowadzany do stawu poprawia lepkość płynu stawowego i „smarowanie” powierzchni chrząstki lub osocza bogatopłytkowego o działaniu przeciwzapalnym i stymulującym procesy regeneracyjne.

Leczenie operacyjne zwyrodnienia stawu kolanowego

Leczenie operacyjne natomiast wdrażane jest, gdy metody zachowawcze przestają przynosić ulgę, a zwyrodnienie stawu kolanowego jest w zaawansowanym stadium i znacząco ogranicza samodzielność pacjenta. Jakie zabiegi mogą być pomocne?

Artroskopia stosowana jest głównie w celu usunięcia uszkodzonych fragmentów łąkotek, luźnych ciał chrzęstnych lub wygładzenia zniszczonej chrząstki, zwłaszcza w mniej zaawansowanych stadiach.

Osteotomia to zabieg mający na celu korekcję osi kończyny. Przez przecięcie i ponowne złożenie kości zmienia się kąt, co prowadzi do przeniesienia obciążenia na zdrowszą część stawu. Stosowana u młodszych, aktywnych pacjentów z bocznym zwyrodnieniem.

Endoprotezoplastyka stawu kolanowego z kolei to całkowita lub częściowa wymiana uszkodzonego stawu na sztuczny implant (endoprotezę). Jest to najskuteczniejsza metoda przywracająca pełną funkcję stawu i eliminująca ból w przypadkach zaawansowanego zwyrodnienia kolana. 

Właściwy plan leczenia zwyrodnienia kolana zawsze powinien być ustalony indywidualnie, we współpracy z lekarzem ortopedą i fizjoterapeutą, z uwzględnieniem wieku, poziomu aktywności, stopnia zaawansowania choroby oraz oczekiwań pacjenta. Najważniejsze jest wczesne wykrycie pierwszych dolegliwości i konsekwentne podejście do terapii.